Fundacja rodzinna to stosunkowo nowe rozwiązanie w polskim prawie, które cieszy się coraz większym zainteresowaniem przedsiębiorców, właścicieli firm rodzinnych oraz osób posiadających większy majątek prywatny.
Najprościej mówiąc, fundacja rodzinna pozwala uporządkować majątek rodzinny, zabezpieczyć go na przyszłość i zaplanować sukcesję, czyli przekazanie majątku kolejnym pokoleniom. Może być także korzystnym narzędziem podatkowym, ale tylko wtedy, gdy jest dobrze zaplanowana i prowadzona zgodnie z przepisami.
W tym artykule wyjaśniamy, czym jest fundacja rodzinna, kto może ją założyć, jakie aktywa można do niej wnieść, jak wygląda jej opodatkowanie oraz kiedy warto rozważyć takie rozwiązanie.
Czym jest fundacja rodzinna?
Fundacja rodzinna to osoba prawna powołana po to, aby gromadzić majątek, zarządzać nim i spełniać świadczenia na rzecz wskazanych osób, czyli beneficjentów.
Warto od razu odróżnić ją od „zwykłej” fundacji. Tradycyjna fundacja zazwyczaj działa w celach społecznych, charytatywnych, edukacyjnych lub kulturalnych. Fundacja rodzinna ma inny charakter – jej głównym zadaniem jest ochrona prywatnego majątku i realizacja interesów określonych osób, najczęściej członków rodziny fundatora.
Fundacja rodzinna może więc służyć temu, aby:
- zabezpieczyć majątek rodzinny przed rozdrobnieniem,
- zaplanować sukcesję w firmie rodzinnej,
- uniknąć konfliktów między spadkobiercami,
- zapewnić beneficjentom środki na utrzymanie, edukację lub inne potrzeby,
- reinwestować zyski i pomnażać majątek przez kolejne lata.
To rozwiązanie jest szczególnie interesujące dla przedsiębiorców, którzy przez wiele lat budowali firmę lub zgromadzili znaczący majątek i chcą, aby nie został on przypadkowo rozproszony albo przejęty przez osoby, które nie mają wspólnej wizji zarządzania nim.
Kto może założyć fundację rodzinną?
Fundację rodzinną może założyć wyłącznie osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych. Taką osobę nazywamy fundatorem.
Fundator może ustanowić fundację:
- w akcie założycielskim,
- albo w testamencie.
W obu przypadkach wymagana jest forma aktu notarialnego.
Fundacja rodzinna może mieć jednego albo kilku fundatorów, ale jeżeli jest tworzona w testamencie, fundator może być tylko jeden.
Ile pieniędzy trzeba wnieść do fundacji rodzinnej?
Minimalny fundusz założycielski fundacji rodzinnej wynosi 100 000 zł.
Nie oznacza to jednak, że do fundacji trzeba wnieść wyłącznie gotówkę. Fundusz założycielski może zostać pokryty różnymi składnikami majątku, np. nieruchomościami, udziałami w spółkach, akcjami, papierami wartościowymi czy innymi prawami majątkowymi.
W praktyce do fundacji rodzinnej często wnosi się:
- udziały lub akcje w spółkach rodzinnych,
- nieruchomości,
- środki pieniężne,
- papiery wartościowe,
- jednostki uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych,
- inne wartościowe składniki majątku.
Wniesienie majątku do fundacji rodzinnej wymaga starannego przygotowania. Należy ustalić wartość wnoszonych aktywów, przygotować odpowiednie dokumenty i przeanalizować skutki podatkowe, w tym także pod kątem VAT.
Jak działa fundacja rodzinna?
Fundacja rodzinna działa przez swoje organy. Najważniejsze z nich to:
Zarząd
Zarząd prowadzi sprawy fundacji i reprezentuje ją na zewnątrz. Odpowiada m.in. za zarządzanie majątkiem, realizowanie celów fundacji, prowadzenie księgowości i dbanie o jej płynność finansową.
Rada nadzorcza
Rada nadzorcza sprawuje kontrolę nad zarządem. Nie zawsze jest obowiązkowa. Co do zasady trzeba ją powołać wtedy, gdy liczba beneficjentów przekracza 25 osób. Fundator może jednak przewidzieć radę nadzorczą także w mniejszej fundacji, jeżeli chce wprowadzić dodatkowy mechanizm kontroli.
Zgromadzenie beneficjentów
Zgromadzenie beneficjentów tworzą osoby wskazane w statucie. Ten organ podejmuje najważniejsze decyzje przewidziane w ustawie i statucie, np. zatwierdza sprawozdania finansowe.
Kim są beneficjenci fundacji rodzinnej?
Beneficjentami fundacji rodzinnej mogą być:
- fundator,
- osoby fizyczne, np. dzieci, wnuki, małżonek, rodzice, rodzeństwo,
- organizacje pożytku publicznego.
Beneficjent to osoba, która zgodnie ze statutem fundacji może otrzymywać świadczenia. Świadczenia mogą mieć różny charakter. Fundacja może np. wypłacać określone kwoty pieniężne, pokrywać koszty edukacji, leczenia, utrzymania albo przekazywać inne korzyści przewidziane w statucie.
Co ważne, fundator może uzależnić wypłatę świadczeń od spełnienia określonych warunków. Przykładowo statut może przewidywać, że beneficjent otrzyma środki na studia, po ukończeniu określonego etapu edukacji albo po osiągnięciu określonego wieku.
Dzięki temu fundacja rodzinna pozwala nie tylko przekazać majątek, ale także określić zasady korzystania z niego.
Czy fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą?
Tak, ale tylko w ograniczonym zakresie.
Fundacja rodzinna nie została stworzona po to, aby prowadzić zwykły biznes operacyjny, np. sklep, restaurację, firmę produkcyjną czy działalność usługową. Taką działalność powinny prowadzić spółki operacyjne.
Fundacja rodzinna może natomiast pełnić funkcję właścicielską i inwestycyjną. Może posiadać udziały w spółkach, otrzymywać dywidendy, zarządzać nieruchomościami i reinwestować zgromadzony kapitał.
Do dozwolonej działalności fundacji rodzinnej należy m.in.:
- zbywanie mienia, pod warunkiem że mienie nie zostało nabyte wyłącznie w celu dalszej sprzedaży,
- najem, dzierżawa i udostępnianie mienia do korzystania,
- przystępowanie do spółek handlowych i funduszy inwestycyjnych,
- nabywanie i zbywanie papierów wartościowych oraz instrumentów pochodnych,
- udzielanie pożyczek określonym podmiotom, np. spółkom, w których fundacja posiada udziały, oraz beneficjentom,
- obrót zagranicznymi środkami płatniczymi, ale tylko w związku z działalnością fundacji.
To bardzo ważne ograniczenie. Jeżeli fundacja rodzinna zacznie prowadzić działalność wykraczającą poza ustawowy katalog, może zapłacić podatek CIT według sankcyjnej stawki 25%.
Fundacja rodzinna a firma rodzinna
W praktyce fundacja rodzinna często pełni funkcję właściciela spółek operacyjnych.
Przykład:
Pan Jan prowadzi od lat firmę produkcyjną w formie spółki z o.o. Ma dzieci, ale nie wszystkie są zainteresowane zarządzaniem biznesem. Pan Jan chce zabezpieczyć firmę przed rozdrobnieniem udziałów i sporami spadkowymi.
W takiej sytuacji może rozważyć wniesienie udziałów w spółce do fundacji rodzinnej. Sama spółka nadal prowadzi działalność produkcyjną. Fundacja rodzinna nie produkuje towarów i nie obsługuje klientów. Jest właścicielem udziałów, otrzymuje dywidendy i zarządza majątkiem w interesie beneficjentów.
Taki model pozwala oddzielić działalność operacyjną od majątku rodzinnego. Spółka prowadzi biznes, a fundacja pełni funkcję właścicielską, inwestycyjną i sukcesyjną.
Opodatkowanie fundacji rodzinnej – główna zaleta
Jedną z najważniejszych zalet fundacji rodzinnej są preferencyjne zasady opodatkowania.
Co do zasady fundacja rodzinna korzysta ze zwolnienia z CIT w zakresie dozwolonej działalności. Oznacza to, że fundacja nie płaci bieżącego podatku dochodowego od wielu typowych przychodów inwestycyjnych, np. z dywidend, sprzedaży udziałów, najmu nieruchomości na rzecz podmiotów niepowiązanych czy sprzedaży papierów wartościowych.
Podatek pojawia się zasadniczo dopiero wtedy, gdy fundacja wypłaca świadczenia beneficjentom albo przekazuje mienie w związku z likwidacją fundacji.
Stawka podatku po stronie fundacji wynosi wtedy 15% podstawy opodatkowania.
W uproszczeniu można więc powiedzieć: dopóki majątek pozostaje w fundacji i jest reinwestowany zgodnie z przepisami, podatek dochodowy zasadniczo nie występuje. Podatek pojawia się dopiero przy wypłacie świadczeń.
Czy beneficjent płaci PIT?
To zależy od tego, kim jest beneficjent wobec fundatora.
Najbliższa rodzina fundatora, czyli tzw. grupa zero, może korzystać ze zwolnienia z PIT. Dotyczy to m.in.:
- małżonka,
- dzieci,
- wnuków,
- rodziców,
- dziadków,
- rodzeństwa.
Jeżeli świadczenie otrzymuje osoba z najbliższej rodziny fundatora, w praktyce podstawowym obciążeniem jest 15% CIT płacony przez fundację przy wypłacie świadczenia.
W przypadku dalszej rodziny lub osób niespokrewnionych opodatkowanie może być mniej korzystne, dlatego strukturę beneficjentów warto dokładnie przeanalizować przed założeniem fundacji.
Wniesienie majątku do fundacji rodzinnej
Samo wniesienie majątku do fundacji rodzinnej zasadniczo nie powoduje powstania przychodu po stronie fundatora ani fundacji. Jest to jedna z istotnych zalet tego rozwiązania.
Nie oznacza to jednak, że każda czynność wniesienia aktywów jest całkowicie neutralna podatkowo. W praktyce trzeba sprawdzić m.in.:
- jaki składnik majątku jest wnoszony,
- czy fundator działa jako osoba prywatna, czy jako podatnik VAT,
- czy przy nabyciu danego składnika przysługiwało prawo do odliczenia VAT,
- czy wnoszony jest majątek prywatny, nieruchomość, przedsiębiorstwo, udziały czy papiery wartościowe,
- jakie skutki może to mieć w przyszłości przy likwidacji fundacji.
Wniesienie aktywów do fundacji rodzinnej powinno być więc poprzedzone analizą prawną, podatkową i księgową.
Sprzedaż nieruchomości przez fundację rodzinną – ważny praktyczny problem
Jednym z najczęściej omawianych tematów jest sprzedaż nieruchomości przez fundację rodzinną.
Ustawa pozwala fundacji rodzinnej zbywać mienie, ale z ważnym zastrzeżeniem: mienie nie może być nabyte wyłącznie w celu dalszego zbycia.
Oznacza to, że fundacja rodzinna nie powinna działać jak podmiot handlujący nieruchomościami, który kupuje lokale lub grunty tylko po to, aby szybko sprzedać je z zyskiem. Taka działalność może zostać uznana za działalność niedozwoloną i opodatkowana 25% CIT.
Problem pojawia się wtedy, gdy fundacja kupuje nieruchomości inwestycyjne, wynajmuje je przez wiele lat, a następnie chce je sprzedać, bo np. zmieniła się sytuacja rynkowa albo fundacja chce przenieść kapitał do innych inwestycji.
Czy sama świadomość, że nieruchomość może być kiedyś sprzedana, oznacza, że została nabyta wyłącznie w celu dalszego zbycia?
Korzystne stanowisko w tym zakresie zajął Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie. Sąd zwrócił uwagę, że kluczowe znaczenie ma słowo „wyłącznie”. Jeżeli fundacja nabyła nieruchomość po to, aby ją wynajmować i osiągać przychody z czynszu, a dopiero w dalszej perspektywie dopuszczała jej sprzedaż, to trudno mówić, że jedynym celem nabycia była sprzedaż.
To ważny sygnał dla fundacji rodzinnych inwestujących w nieruchomości. Nie oznacza jednak pełnej dowolności. Każdy przypadek należy oceniać indywidualnie, a cel nabycia nieruchomości warto odpowiednio udokumentować już na etapie zakupu.
Najem nieruchomości przez fundację rodzinną
Fundacja rodzinna może wynajmować nieruchomości. Najem jest jedną z dozwolonych form działalności.
Jeżeli fundacja wynajmuje nieruchomość podmiotowi niepowiązanemu, przychody z takiego najmu mogą korzystać ze zwolnienia z CIT, o ile działalność mieści się w ustawowym zakresie.
Inaczej może wyglądać sytuacja, gdy fundacja wynajmuje nieruchomość fundatorowi, beneficjentowi albo spółce powiązanej, która wykorzystuje tę nieruchomość w działalności gospodarczej. W takim przypadku mogą pojawić się szczególne zasady opodatkowania i konieczność zapłaty podatku przez fundację.
Przykład:
Fundacja rodzinna posiada lokal użytkowy i wynajmuje go spółce operacyjnej należącej do tej samej rodziny. Spółka prowadzi w tym lokalu działalność gospodarczą. Czynsz może być kosztem podatkowym po stronie spółki, ale po stronie fundacji może pojawić się CIT od przychodu z najmu.
Taki model nadal może mieć sens, zwłaszcza z perspektywy ochrony majątku. Nieruchomość znajduje się w fundacji, a nie bezpośrednio w spółce operacyjnej, która ponosi ryzyka biznesowe. Trzeba jednak prawidłowo zaplanować skutki podatkowe.
Ukryte zyski – na co uważać?
Przepisy przewidują także opodatkowanie tzw. ukrytych zysków. Chodzi o sytuacje, w których fundacja formalnie nie wypłaca świadczenia beneficjentowi, ale w praktyce dochodzi do przekazania korzyści majątkowej fundatorowi, beneficjentowi albo podmiotom powiązanym.
Ukrytymi zyskami mogą być m.in.:
- niektóre odsetki, prowizje i opłaty od pożyczek udzielonych fundacji przez fundatora, beneficjenta lub podmiot powiązany,
- nieodpłatne lub częściowo odpłatne świadczenia na rzecz beneficjentów lub podmiotów powiązanych,
- wynagrodzenie za niektóre usługi doradcze, prawne, księgowe, reklamowe czy zarządcze świadczone przez podmioty powiązane,
- pożyczki udzielone beneficjentowi na co najmniej 10 lat,
- pożyczki, które powinny zostać zwrócone w danym roku, ale nie zostały zwrócone w terminie.
Ukryte zyski są opodatkowane 15% CIT.
Obowiązki księgowe i kontrolne fundacji rodzinnej
Fundacja rodzinna nie jest rozwiązaniem „bezobsługowym”. To osoba prawna, która musi spełniać szereg obowiązków formalnych.
Do najważniejszych obowiązków należą:
- prowadzenie pełnych ksiąg rachunkowych,
- sporządzanie rocznych sprawozdań finansowych,
- składanie deklaracji podatkowych,
- prowadzenie dokumentacji dotyczącej majątku fundacji,
- aktualizowanie spisu mienia,
- realizacja obowiązków wobec beneficjentów,
- okresowy audyt zarządzania aktywami.
Audyt zarządzania aktywami powinien być przeprowadzany co najmniej raz na cztery lata, a w niektórych przypadkach częściej. Ma on na celu sprawdzenie, czy fundacja prawidłowo zarządza majątkiem i realizuje swoje cele.
Z tego względu fundacja rodzinna nie jest zwykle rozwiązaniem dla bardzo małych majątków. Jej prowadzenie wiąże się z kosztami księgowości, obsługi prawnej, podatkowej i administracyjnej.
Kiedy warto rozważyć fundację rodzinną?
Fundacja rodzinna może być dobrym rozwiązaniem, gdy występuje kilka z poniższych okoliczności:
- właściciel firmy chce zaplanować sukcesję,
- w rodzinie istnieje ryzyko sporów o majątek,
- majątek rodzinny jest znaczny i wymaga profesjonalnego zarządzania,
- przedsiębiorca chce zabezpieczyć udziały w spółkach przed rozdrobnieniem,
- rodzina chce reinwestować zyski poza spółką operacyjną,
- planowana jest sprzedaż firmy i reinwestowanie środków,
- właściciel chce oddzielić majątek prywatny od ryzyk biznesowych,
- rodzina posiada nieruchomości inwestycyjne lub portfel aktywów,
- celem jest długoterminowe budowanie kapitału dla kolejnych pokoleń.
Fundacja rodzinna dobrze sprawdza się zwłaszcza tam, gdzie przedsiębiorca nie myśli wyłącznie o najbliższym roku podatkowym, ale o perspektywie kilkunastu lub kilkudziesięciu lat.
Kiedy fundacja rodzinna może nie być najlepszym rozwiązaniem?
Fundacja rodzinna nie zawsze będzie potrzebna.
Może nie być optymalnym rozwiązaniem, jeżeli:
- majątek jest niewielki,
- przedsiębiorca prowadzi jedną firmę i wszystkie zyski reinwestuje w jej bieżącą działalność,
- nie ma potrzeby sukcesji ani zabezpieczenia majątku,
- właściciel planuje regularnie wypłacać większość zysków na cele prywatne,
- działalność ma charakter operacyjny i nie mieści się w dozwolonym katalogu działalności fundacji,
- koszty utrzymania fundacji byłyby zbyt wysokie w stosunku do skali majątku.
W wielu przypadkach lepszym rozwiązaniem może być np. spółka z o.o., estoński CIT, klasyczna struktura holdingowa albo odpowiednio przygotowany plan sukcesji bez fundacji rodzinnej.
Nie ma jednego rozwiązania dobrego dla wszystkich. Fundacja rodzinna jest narzędziem bardzo użytecznym, ale tylko wtedy, gdy odpowiada na realne potrzeby właściciela i rodziny.
Fundacja rodzinna a estoński CIT
Fundacja rodzinna bywa porównywana do estońskiego CIT, ponieważ w obu rozwiązaniach podatek pojawia się zasadniczo dopiero przy wypłacie środków.
Trzeba jednak pamiętać, że fundacja rodzinna i estoński CIT pełnią różne funkcje.
Estoński CIT jest rozwiązaniem dla spółek operacyjnych, które reinwestują zyski i nie wypłacają ich na bieżąco właścicielom. Fundacja rodzinna jest natomiast narzędziem sukcesyjnym, właścicielskim i inwestycyjnym.
Co ważne, spółka opodatkowana estońskim CIT nie może mieć jako wspólnika fundacji rodzinnej. W praktyce można jednak rozważyć model mieszany, w którym część działalności pozostaje poza fundacją i korzysta z estońskiego CIT, a część majątku lub innych spółek znajduje się w fundacji rodzinnej.
Takie struktury wymagają jednak indywidualnej analizy.
Podsumowanie
Fundacja rodzinna to nowoczesne narzędzie dla osób, które chcą zabezpieczyć majątek, uporządkować sukcesję i zarządzać aktywami w długim horyzoncie czasowym.
Jej największe zalety to:
- ochrona majątku rodzinnego,
- możliwość uniknięcia rozdrobnienia udziałów,
- większa kontrola nad tym, kto i na jakich zasadach korzysta z majątku,
- preferencyjne zasady opodatkowania,
- możliwość reinwestowania zysków bez bieżącego CIT w zakresie dozwolonej działalności,
- elastyczność w planowaniu świadczeń dla beneficjentów.
Jednocześnie fundacja rodzinna wymaga starannego przygotowania. Należy przemyśleć statut, strukturę beneficjentów, sposób wniesienia majątku, zasady wypłat, model inwestycyjny i skutki podatkowe.
Nie jest to rozwiązanie dla każdego, ale dla wielu przedsiębiorców rodzinnych może być jednym z najważniejszych elementów długoterminowego planowania majątkowego.